Tradycje kształcenia archiwistów na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu
Specjalność archiwistyczna na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu została powołana w 1951 roku w utworzonej jednocześnie Katedrze Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii, wchodzącej w skład zespołu Katedr Historii UMK, przekształconego w 1957 roku w Instytut Historyczny. Katedrę podzielono w 1968 roku na dwa zakłady: Zakład Archiwistyki i Zakład Nauk Pomocniczych, a w roku następnym zlikwidowano. Jej tradycje przejął m.in. samodzielny Zakład Archiwistyki, wchodzący w skład utworzonego 1 VII 1969 Instytutu Historii i Archiwistyki, jednostki Wydziału Humanistycznego, a od 1 IX 1993 Wydziału Nauk Historycznych.
Na kierownika Katedry Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii powołano w 1951 roku Ryszarda Mienickiego. Po jego śmierci w 1956 roku na czele Katedry stanął Franciszek Paprocki, a następnie (1962 r.) Kazimierz Jasiński. Od 1 II 1968 do 30 IX 1992 Zakładem Archiwistyki i tym samym specjalnością archiwistyczną kierował Andrzej Tomczak. 1 X 1992 kierownictwo Zakładu objął Bohdan Ryszewski. Sprawował je do 30 VI 1998. Od 1 XII 1998 kierownikiem jest Janusz Tandecki.
Wśród kadry nauczającej na pierwsze miejsce wysuwają się oczywiście pracownicy Katedry Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii, a następnie Zakładu Archiwistyki. Na przestrzeni 53 lat w Katedrze, a potem Zakładzie zatrudnieni byli: Ryszard Mienicki, Marian Gumowski, Kazimierz Jasiński, Franciszek Paprocki, Krystyna Zielińska, Andrzej Tomczak, Irena Janosz-Biskupowa, Bohdan Ryszewski, Jana Pakulski, Roman Marchwiński, Henryka Duczkowska-Moraczewska, Halina Robótka, Zbigniew Górski, Maciej Gołembiowski, Witold Szczuczko, Alina Kopiczyńska, Karola Ciesielska, Krzysztof Syta, Waldemar Chorążyczewski, Janusz Tandecki, Wiesława Kwiatkowska, Robert Degen.
Obecną kadrę Zakładu Archiwistyki stanowią: prof. zw. dr hab. Janusz Tandecki, prof. zw. dr hab. Andrzej Tomczak (em.), prof. dr hab. Halina Robótka, dr Waldemar Chorążyczewski, dr Robert Degen, dr hab. Wiesława Kwiatkowska, dr Krzysztof Syta. Troje z nich pracowało w przeszłości w Archiwum Państwowym w Toruniu (J. Tandecki, W. Chorążyczewski, W. Kwiatkowska), dwoje w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy (H. Robótka i K. Syta), jedna osoba w Archiwum Państwowym w Łodzi (A. Tomczak).
Kadrę dydaktyczną specjalności archiwistycznej od początku wspomagali pracownicy innych jednostek uniwersyteckich. W pierwszych latach byli to przede wszystkim Karol Górski, Zygmunt Wdowiszewski, Jan Gerlach i Leonid Żytkowicz z Wydziału Humanistycznego oraz Wojciech Hejnosz z Wydziału Prawa. Później byli to już wychowankowie UMK zapewniający obsadę takich zajęć jak historia ustroju, paleografia łacińska, neografia niemiecka, informatyka archiwalna oraz profilaktyka konserwacji zbiorów archiwalnych (pracownicy Wydziału Sztuk Pięknych). Spoza Wydziału Nauk Historycznych korzystano także w przeszłości z usług Wydziału Nauk Ekonomicznych. O ile studia dzienne i zaoczne prowadzone są własnymi siłami uniwersytetu, o tyle studium podyplomowe tradycyjnie korzysta z pomocy dydaktycznej z zewnątrz, zwłaszcza pracowników archiwów państwowych.
Liczba osób studiujących archiwistykę na przestrzeni minionego półwiecza kształtowała się różnie. Do połowy lat sześćdziesiątych studentów dziennych było od 5 do 10 na jednym roku. Powolny, ale systematyczny wzrost tej liczby rozpoczął się od roku 1965. W latach 1966/67 - 1972/73 studiowało archiwistykę w systemie stacjonarnym w poszczególnych latach ogółem od 48 do 62 osób, a w zaocznym od 8 do 25. Po wprowadzeniu w roku akademickim 1973/74 nowego czteroletniego programu studiów historycznych liczba studentów gwałtownie wzrosła. Zwiększono limity przyjęć, w niektórych latach nawet do 50 osób. Łącznie w poszczególnych latach studiowało na specjalizacji stacjonarnej znacznie ponad 100 osób, np. w roku 1975/76 - 126, rok później - 154, a w roku 1977/78 - 165. Liczba studentów zaocznych wahała się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych od 40 do 64. W następnych dziesięcioleciach już nigdy tak wysokiego poziomu nie osiągnęła. Normą do dzisiaj jest wypuszczanie od dwudziestu do dwudziestu kilku absolwentów rocznie.
Łączna liczba absolwentów studiów dziennych i zaocznych wynosi w tej ok. 1000 osób. Jeśli dodamy do tego około 500 absolwentów Podyplomowego Studium Archiwistyki, otrzymamy pokaźną grupę osób w dużym stopniu wciąż czynnych zawodowo w całym kraju.
Program nauczania, realizowany w ciągu minionego półwiecza, choć ulegał stałej ewolucji, od początku zawierał grupę przedmiotów uważanych za fundamentalne. Widoczny był zawsze nacisk na archiwistykę, nauczaną początkowo jako jeden przedmiot, a stopniowo podzieloną na specjalistyczne zajęcia jak: archiwoznawstwo, nauka o dokumencie i akcie (później rozwój form kancelaryjnych, a dziś aktoznawstwo), teoria i metodyka archiwalna. Doceniano zawsze potrzebę znajomości przez archiwistów zagadnień ustrojowych, niezbędnych dla zrozumienia procesów archiwotwórczych. Ważną rolę odgrywała znajomość samych archiwaliów i umiejętności ich odczytywania. Konieczność dobrej orientacji w różnych formach dokumentacji, jak i w procesach jej wytwarzania spowodowała wyodrębnienie z archiwistyki nauki o rozwoju form kancelaryjnych, uzupełnionej wykładem o organizacji urzędów, instytucji i przedsiębiorstw. Obowiązkowe zajęcia paleograficzne i neograficzne, pojawiły się w programie studiów już w 1954 roku i ich liczba systematycznie rosła, obejmując w latach 1968-1972 ćwiczenia na wszystkich trzech latach specjalizacji. Wprowadzenie trzyletniej specjalizacji pozwoliło na rozszerzenie nauczania o wykłady, przygotowujące przyszłych archiwistów do prowadzenia działalności edytorskiej i badań regionalnych. Mimo drastycznych ograniczeń w limicie godzin przedmiotów specjalistycznych w latach 1973-1981 utrzymano podstawowe zajęcia z archiwistyki, Rozwoju form kancelaryjnych, paleografii, neografii, a nawet wprowadzono nowy wykład: teoria, informacja naukowa, informatyka, który uwzględniał wzrost znaczenia wiedzy informacyjnej w praktyce i badaniach naukowych. Specyfiką specjalizacji archiwistycznej była od początku różnorodność form zajęć, przystosowana do charakteru przekazywanych treści i celów nauczania.
W roku akademickim 2003/2004 zastąpiono specjalność archiwistyczną specjalnością o nazwie "archiwistyka i zarządzanie dokumentacją" w wymiarze 900 godzin. Ponadto od roku 2001/2002 prowadzona jest specjalizacja "zarządzanie dokumentacją współczesną", początkowo pomyślaną jako uzupełnienie specjalności archiwistycznej, obecnie, po reformie specjalności, skierowana do studentów innych specjalności.
Obok studiów stacjonarnych w roku akademickim 1963/1964 zostało wprowadzone kształcenie archiwistów na Studium Zaocznym. Nauczano według tych samych założeń programowych co studentów dziennych, przy zmniejszeniu liczby godzin z poszczególnych przedmiotów o połowę oraz rezygnacji z praktyk i wycieczek archiwalnych.
Oprócz magisterskiego kształcenia stacjonarnego i zaocznego toruński ośrodek prowadzi od roku 1973 nieprzerwanie do dziś studia podyplomowe. Od początku ich program przewidywał szkolenie na dwóch poziomach. Kursy podstawowe, przewidziane dla archiwistów, którzy nie ukończyli specjalizacji, realizują program skrócony studiów stacjonarnych. Dla archiwistów z dłuższym stażem zawodowym są organizowane kursy stopnia wyższego, których program zmieniał się w ciągu lat istnienia Studium. Ostatnio dużym zainteresowaniem cieszą się zarówno kursy podstawowe, jak i problemy komputeryzacji archiwów. Przez wiele lat kształcono na UMK grupę 10-15 osób rocznie skierowanych przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych. Dzisiaj liczba studentów wzrosła do 30-40, z czego tylko znikoma mniejszość rekrutuje się z państwowej służby archiwalnej.
|
